BYSZKOWO, Polska - Marek Kryda marszczy brwi podchodząc do bramy anonimowego kompleksu szarych barakĂłw bez okien i błyszczących stalowych silosĂłw paszowych. „Nie mają nawet tablicy z nazwą, ale odĂłr mĂłwi sam za siebie” - mĂłwi wciągając nosem powietrze.
   Mamy przed sobą jedną z największych przemysłowych ferm hodowli świń w Polsce należącą do filii korporacji Smithfield Foods Incorporated, mającej swoją centralę w stanie Wirginia. Ten odĂłr, to fetor świńskich odchodĂłw, takĹźe tych, z parującej gĂłry obornika umieszczonej na skraju obiektu, na zamarzniętym polu.
   
   
   
   Kilkaset metrĂłw dalej polna droga prowadzi do mającej 80 mieszkańcĂłw wsi Psiegłowy, otoczonej dwoma lśniącymi w słońcu jeziorami, pokrytymi o tej porze roku grubą warswą lodu.
   Zeszłej wiosny, gdy lĂłd stopniał, gnojowica nasycona azotem, fosforem, syntetycznymi hormonami, antybiotykami i innymi ściekami, spłynęła do otoczonych lasem jezior. Ich woda nabrała brunatnego koloru, u dzieci ze wsi wystąpiły infekcje oczu i skĂłry, a smrĂłd był taki, Ĺźe nazwać go powalającym, to według mieszkańcĂłw zdecydowanie za mało.
   
   
   
   Smithfield, ktĂłry wkroczył do Polski pięć lat temu, dąży obecnie do ekspansji, budując przyczółki w kraju, ktĂłry 1 maja wejdzie do Unii Europejskiej. Oficjele korporacji chcą widzieć Polskę jako centrum sprzedaĹźy swojej wieprzowiny w całej Europie i przekonują, iĹź pomagają Polsce konkurować na współczesnym globalnym rynku Ĺźywności i hipermarketĂłw. Co do Byszkowa, to twierdzą, Ĺźe problemy zanieczyszczenia środowiska zdarzały się w przeszłości, a obecnie w swojej ocenie robią postępy.
   „Przestrzegamy polskiego prawa i bezpiecznych praktyk rolniczych” mĂłwi Dennis Treacy, wiceprezydent Smithfielda. Jednak grupka amerykańskich ekologĂłw przyglądających się praktykom Smithfielda od momentu jego pojawienia się w Polsce, rozwija takĹźe swoją kampanię. Kryda współpracujący z waszyngtońskim Instytutem Ochrony Zwierząt, sprzymierzył się z chłopami i lokalną administracją w obronie przed inwazją Smithfielda i innych zachodnich gigantĂłw agrobiznesu. Ich intencje oceniają prosto: korporacje chcą połknąć powszechną tkankę polskich gospodarstw rodzinnych jednocześnie dewastując beztrosko zasoby środowiskowe - ziemię i wody Polski.
   „Tak naprawdę jest to walka o sedno demokracji” mĂłwi Kryda podczas podróşy przez wsie zapomnianej północno - zachodniej Polski „Oni chcą byśmy zamienili „Wielkiego Brata” ze Wschodu, na drugiego - z Zachodu.”
   
   
   
   Nabywanie ziemi
   
   
   
   W styczniu krajobraz wsi północno - zachodniej Polski wydaje się uśpiony, bezkresne pola skute są siarczystym mrozem. Kręte wiejskie drogi po ktĂłrych Kryda się porusza są zupełnie opustoszałe. Na dachach domĂłw często widać bocianie gniazda - „ludzie nigdy ich nie niszczą” mĂłwi „gdyĹź wierzą, Ĺźe piorun nie uderzy w dom z bocianim gniazdem”.
   
   
   
   Kryda ze swą organizacją skupił się na działalności Smithfielda, korporacji o rocznych obrotach w 2003 roku sięgających ośmiu miliardĂłw dolarĂłw, poniewaĹź ta firma dla nich jest reprezentantem wszystkiego tego, co jest złe w amerykańskim wielkim biznesie. W ich oczach korporacja ta pustoszy środowisko, niszczy miejsca pracy, tradycyjną społeczność wiejską, bezlitośnie miaĹźdĹźy swoich krytykĂłw w stołecznej Warszawie. „Smithfield nie przestrzega reguł” mĂłwi „Co oni mĂłwią? „Nie zadzierajcie z nami - my jesteśmy za duzi.”
   
   
   
   Jednak Kryda mĂłwi, Ĺźe prawdziwa walka odbywa się na takich wiejskich obszarach jak zachodniopomorskie. Do 1945 roku rządzili tym zakątkiem Polski Niemcy do momentu ofensywy Armii Czerwonej i ucieczki niemieckich mieszkańcĂłw. Zachodniopomorskie stało się jednym z regionĂłw gdzie rozbudowano sieć PGRĂłw, poniewaĹź tyle ziemi leĹźało tu odłogiem. PGR skonały na początku lat dziewięćdziesiątych, zostawiając po sobie tysiące bezrobotnych - „Oni czuli się tak, jakby trafili na śmietnik historii” wspomina Marzanna Sadowska, lokalny historyk.
   
   
   
   Cztery lata temu powstała tutaj nowa firma: Prima Farms, ktĂłrej dokumenty rejestracyjne mĂłwią, Ĺźe załoĹźyło ją dwĂłch polskich biznesmenĂłw - współwłaścicieli spółki. Prima kupiła to co pozostało po jednym z PGRĂłw i wprowadziła swoje biuro do prefabrykowanego baraku w Czaplinku, największym mieście na tym terenie. Prima Farms zaczęła bez rozgłosu kupować hodowle świń na tym terenie, modernizować obiekty i podpisywać kontrakty na hodowlę trzody z małymi hodowcami.
   Z czasem lokalne władze uświadomiły sobie skalę zakupĂłw ziemi przez Primę oraz fakt, Ĺźe wszystkie środki do tej spółki płyną wyłącznie z jednego ĹşrĂłdła: Smithfield Foods - co było zabiegiem, by ominąć rządowe moratorium na sprzedawanie ziemi zagranicznym firmom.
   Punktem zwrotnym stało się lato 2003 roku, kiedy właściciel lokalnego hotelu zadzwonił do zarządu Czaplinka, skarżąc się, Ĺźe fetor ze znajdującej się w odległości wielu kilometrĂłw fermy w Byszkowie, stał się tak nieznośny, Ĺźe goście hotelowi przerwali jedzenie obiadu na tarasie i natychmiast wyjechali. BoĹźena Michalak, sołtys wsi Psiegłowy, mĂłwi, Ĺźe podobna sytuacja dotyczy siedmiu wsi w okolicy. Jej pięcioletni syn nabawił się infekcji oczu podczas kąpieli w pobliskim jeziorze. Jej skarga do lokalnego urzędnika pozostała bez odpowiedzi - „Powiedział mi tylko, Ĺźe jest za mały by cokolwiek zrobić - zbyt wielkie pieniądze wchodzą tu w grę.”
   
   
   
   Mieczysław Smyk odpowiedzialny za ochronę środowiska w administracji Czaplinka opowiada o inspekcji przeprowadzonej 22 lipca 2003 - urzędnicy natrafili wtedy na rĂłw łączący dwa jeziora Pojezierza Drawskiego, do ktĂłrego wylewano płynną gnojowicę. Ślady kół traktorĂłw zaprowadziły inspektorĂłw do farmy. Raport pokontrolny stwierdza: „OdĂłr we wskazanej lokalizacji oraz wypalona roślinność wokół rowu wskazuje na zrzut w tym miejscu ogromnych ilości gnojowicy.” Późniejsza kontrola odkryła, Ĺźe Prima nie posiada wymaganych zezwoleń na większość swojej działalności.
   Smyk wraz z Genowefą Polak, szefową rady powiatu siedzi w sali obrad czaplineckiego ratusza i mĂłwi Krydzie, Ĺźe rada ta głosowała przeciwko wydaniu pozwoleń na następne farmy Primy w stosunku 14 do 1.
   „Jestem przekonany, Ĺźe ta firma chce tylko maksymalnych zyskĂłw - nic więcej ich nie interesuje” mĂłwi Polak „oni nie zrobią nic, do czego nie są zmuszeni siłą.”
   Nikt tu nie jest optymistą dającym wiarę, Ĺźe Prima moĹźe zmienić swoją politykę. Firma podpisała kontrakt z lokalnym rolnikiem, ktĂłry stał się w ten sposĂłb technicznie odpowiedzialny za utylizację gnojowicy pochodzącej z Primy.
   
   
   
   Jest tu jeszcze jeden czynnik - tłumaczy wiceburmistrz Czaplinka Zbigniew Bartosiak - Prima jest zbyt waĹźna by ryzykować konfrontację. Od czasu gdy otworzyła tu swoją siedzibę, firma ta stała się największym tutejszym płatnikiem podatkĂłw, wynoszących w ostatnich czterech latach prawie dwa miliony dolarĂłw. Przynosi ona rĂłwnieĹź zatrudnienie w regionie, gdzie oficjalnie bezrobocie wynosi 20%, a nieoficjalnie nie mniej niĹź 40%.
   „Nie mamy łatwej sytuacji tutaj” mĂłwi Bartosiak „Z jednej strony, to bardzo waĹźna firma, mogą oni w ciągu jednego dnia przenieść się i swoje podatki gdzie indziej. Z drugiej strony nie moĹźemy zapomnieć o ludziach, ktĂłrzy tu mieszkają.”
   
   
   
   Utrata podstaw
   
   
   
   Adam GroĹşdziej włącza światło w zaciemnionej chlewni i jak za dotknięciem czarodziejskiej róşdĹźki 300 róşowych prosiąt nagle się oĹźywia. Podaje paszę do metalowego pojemnika, a kwiczące zwierzęta zaczynają przepychać się w jego pobliĹźe. Smutno się uśmiecha - obecny stan polskiej hodowli to konieczność dopłacania przez właściciela gospodarstwa do kaĹźdej wyhodowanej świni.
   Gospodarstwo GroĹşdzieja, prowadzone na spółkę z Arturem Raksimowiczem, to kolejne miejsce odwiedzone przez Krydę tego popołudnia. Ci współnicy kupili osiem lat temu 180 hektarĂłw państwowej ziemi i stworzyli tu, na południe od Czaplinka, własną hodowlę świń.
   Z początku wszystko szło dobrze. Wtedy Smithfield poprzez Primę wszedł w posiadanie sąsiedniej farmy. GroĹşdziej wraz ze swym bratem Bolesławem, lokalnym aktywistą, byli tu pierwszymi, ktĂłrzy zwrĂłcili uwagę na tę nową firmę, jej szerokie nabytki ziemi i stosunek do środowiska. Adam nie moĹźe zrozumieć dlaczego Smithfield prowadzi swoją ekspansję w czasie, gdy juĹź obecnie jest zbyt wiele świń, co powoduje dalszy spadek ich ceny, podczas, gdy ceny zboĹźa i innych surowcĂłw idą do gĂłry. Jego wniosek jest prosty - Smithfield chce jego i innych małych hodowcĂłw doprowadzić do bankrutctwa.
   „JeĹźeli brakowałoby świń na rynku, rozumiałbym potrzebę nowych inwestycji w hodowlę” mĂłwi „jednak w sytuacji nadprodukcji, nowi producenci to nasza katastrofa.” GroĹşdziej liczył na lokalną sprzedaĹź swoich produktĂłw i budowę domkĂłw kempingowych koło gospodarstwa. W obecnej sytuacji juĹź wątpi, Ĺźe będzie mĂłgł swoje plany zrealizować - jeĹźeli to wszystko będzie się dalej rozwijać, nie będzie juĹź nas tutaj za pięć lat.”
   
   
   
   AĹź 25% PolakĂłw to rolnicy, a w USA jest tylko 3% farmerĂłw. Polscy chłopi przetrwali Hitlera, Stalina i 45 lat sowieckiej dominacji, karmiąc siebie i cały narĂłd. Polska wieś jest dumna ze swojskich wyrobĂłw mięsnych, warzywnych, wypiekĂłw czy konfitur.
   W lecie 2003 roku Instytut Ochrony Zwierząt zorganizował czterodniowy pobyt w Polsce Roberta Kennedy’ego juniora - ekologa, ktĂłry rozpoczął długą kampanię prawną przeciwko Smithfieldowi w Stanach Zjednoczonych. Kennedy, ktĂłrego nazwisko wciąż przemawia do wielu PolakĂłw, przedstawia historię ekologicznych problemĂłw Smithfielda w USA - np. karę 12 milionĂłw dolarĂłw za łamanie amerykańskiego Aktu Czystej Wody w stanie Wirginia - i namawia PolakĂłw do obrony swych gospodarstw i polskiej wsi. Filia Smithfielda pozwała Kennedy’ego w Polsce za rozpowszechnianie „nieprawdziwych i oczerniających informacji” o tej korporacji.
   
   
   
   Jednak Kryda nie jest pewien czy kampania przeciwko Smithfieldowi nie traci rozpędu - zwolennicy tej korporacji poparli przekwalifikowanie w polskim prawie gnojowicy z niebezpiecznego odpadu na „produkt rolniczy”. „Zrozumiałem, Ĺźe nie wygramy z rządem i parlamentem” mĂłwi „Oznacza to, Ĺźe Smithfield dostanie to, czego chce.”
   
   
   
   Inna perspektywa roztacza się z 31. piętra lśniącego, stalowo-betonowego wieĹźowca w sercu Warszawy, gdzie Animex, największa polska filia Smithfielda ma swoje biura. Morten Jensen, urodzony w Danii prezes firmy, mĂłwi, Ĺźe Smithfield musi nauczyć się wielu trudnych lekcji w Polsce.
   Firma wkroczyła do Polski w 1999 roku zakupując większościowe udziały Animexu. Od tego czasu, według jej szefĂłw, wpompowała ponad 240 milionĂłw dolarĂłw w polskie przedsięwzięcia, dopiero w zeszłym roku przedstawiając zysk, ktĂłry wyniĂłsł jedynie 1 milion dolarĂłw. Jensen mĂłwi: „Nie było tu nawet jednego dnia bez niespodzianek.” Tak jak to przedstawia, problemy Smithfielda nie były inne od problemĂłw GroĹşdzieja: wyścig zbyt duĹźej ilości świń w pogoni za niknącą ilością polskich złotych. Tak jak gĂłrnictwo, hutnictwo czy przemysł stoczniowy, ktĂłre przechodzą zasadniczą restrukturyzację, rolnictwo zatrudnia zbyt wielu ludzi zarabiając zbyt mało. Smithfield musiał zamknąć trzy duĹźe zakłady mięsne Animexu zwalniając prawie 2000 ludzi, oficjalnie uzasadniając to koniecznością zachowania pozostałych 6000 miejsc pracy.
   
   
   
   W przypadku Primy oficjele korporacji zaznaczają, Ĺźe nie zdobyła ona wszystkich wymaganych zezwoleń ekologicznych, natomiast dzieje się to w tej chwili. Choć Prima popełniała błędy w przeszłości, mĂłwią, teraz stosuje dopuszczalne techniki uĹźytkowania gnojowicy.
   
   
   
   „Ostatnią rzeczą na jakiej nam zaleĹźy to niszczenie ekoturystyki czy innych form rozwoju w Polsce” mĂłwi Treacy, wiceprezydent Smithfielda w przeprowadzonym w Wirginii wywiadzie telefonicznym. Dodaje: musimy bardziej nauczyć się słuchać ludzi. PrĂłbujemy rozpocząć dialog aby zrozumieć jakie są regulacje i jakie są obawy.”
   Zarzuty Kennedy’ego tylko pogorszyły sytuację, mĂłwią oficjele. Po tym, co powiedział Kennedy chłopi obawiają się ze mną rozmawiać” mĂłwi Jan Dominiak, dyrektor hodowlany Animexu. „Myślą, Ĺźe reprezentuję mafię, przybywam by ich przekupić albo im zaszkodzić.”
   
   
   
   Dominiak, mocno zbudowany mężczyzna, wspominający z rozrzewnieniem studia hodowli świń w amerykańskim stanie Iowa ponad dwadzieścia lat temu, mĂłwi, Ĺźe pomoc takich korporacji jak Smithfield jest warunkiem przetrwania polskiej gospodarki. Polskie banki nie poĹźyczą pieniędzy polskim hodowcom trzody, a jego firma zapewnia kredyty. Zapewnia takĹźe doradztwo, obsługę weterynaryjną i inną pomoc w hodowli standardowych, „niskosłoninowych” świń, ktĂłrych domaga się rynek. „Jestem zwykłym, polskim chłopem z lasu” mĂłwi Dominiak. „Powiem naszym chłopom, Ĺźe jedynym sposobem by sprzedać swoją produkty do Japonii czy Korei, być częścią światowego rynku, jest pomoc takich wielkich korporacji jak Smithfield. JeĹźeli mamy amerykański kapitał, moĹźemy konkurować - to takie proste.”
   Glenn Frankel, Washington Post